De oudste vermelding van ‘Hatheim’ dateert van ca. 800 (cop.1170-1175).

De datum van de oorspronkelijke stadsrechtverlening is niet bekend; de oorkonde is niet bewaard gebleven. Algemeen wordt als verlener Reinald I, graaf van Gelre, en als datum stadsrechtverlening 1299 aangehouden. Dit blijkt enerzijds uit een oorkonde van vrijdag 25 sept. 1299 waarin Jan II, hertog van Brabant, de twee oppida Mons Dei (Hattem) en Staverden (gesticht door Reinald I, graaf van Gelre) ontslaat van alle leenband. Anderzijds uit een oorkonde van 31 okt. 1299 waarbij graaf Reinald I een gasthuis sticht in de stad (in oppido nostro) Mons Dei (voorheen Hattem geheten). Er wordt van uitgegaan dat tussen 25 sept. en 31 okt. 1299 aan de inwoners van Hattem stadsrechten zijn verleend.

Op dinsdag 15 aug. 1312 bevestigt Reinald I, graaf van Gelre, het stadsrecht van Hattem. Er is een bevestiging door hertog Eduard van 23 jan. 1356 die is opgenomen in het Privilegeboek.

Er wordt tevens melding gemaakt van drie zg. ‘Burense charters’, die een ander licht op verlening en datum (zouden) werpen en ook de vraag oproepen of Hattem en Mons Dei wel dezelfde stad zijn. Deze zijn echter alleen nog in samenvattingen bekend. De originelen zullen verloren zijn gegaan. Er zijn ook aanwijzingen voor een eerdere verlening zoals 1231; daarvoor zijn echter geen bewijzen voorhanden.

Hattem had in 1299 al een gasthuis en in 1307 een stadsburcht, later ook een stadsmuur. In 1312 krijgt zij tevens 2 jaarmarkten en een weekmarkt. Hattem staat in de stedenatlas van Jacob van Deventer (ca. 1560).