De oudste vermelding van ‘Helmund’ dateert van 1108 (cop. 12e e.).

Op 25 febr. 1212 wordt Helmond niet genoemd onder de opida nova van Brabant. In een akte van sept. 1222 is sprake van de door hertog Hendrik I aan Willem van Horne te betalen koopprijs voor het allodium de Helmont (alsmede voor goederen in de Peel). Archeologisch onderzoek indiceert dat rond 1225 een nieuwe nederzetting werd gesticht nabij het Oude Huys te Helmond, ten oosten van de rivier de Aa.

Een belangrijke aanwijzing dat er vóór 1241 aan Helmond stadsrecht moet zijn verleend, vormt het oudste stadszegel aan een oorkonde van scabini de Helmont van dinsdag 28 mei 1241. Dat vermeldt: ‘ SIGILLVM BVRGENCIVM ET OPIDI DE HELMONT ’ (zegel van de burgers en de stad Helmond). In diezelfde periode voert hertog Hendrik I een welbewuste politiek van het stichten van nieuwe steden (de zg. opida nova) in gebieden die zowel defensief als economisch belangrijk waren. Aangenomen wordt dat Helmond tussen (de waarschijnlijke stichtingsdatum) 1225 en 1241 in haar vrijheidsrecht wordt bevestigd. En vermoedelijk (evenals Eindhoven en St. Oedenrode) in (of omstreeks) 1232 stadsrecht zal hebben verkregen van hertog Hendrik I. Er is echter geen oorkonde overgeleverd.

Helmond wordt in een oorkonde van 14 juni 1256 voor het eerst feitelijk oppidum (stad) genoemd. Daarna worden stad en inwoners steeds oppidum en burgenses genoemd, maar begin 14 e eeuw is weer meestal sprake van villa en homines. In oorkonden van 1326 en 1329 wordt Helmond oppidum genoemd, maar later is ook weer sprake van villa. Vanaf 1346 is steeds sprake van de benaming stad. In 1376 staat hertogin Johanna de heer van Helmond 3 jaarmarkten en een weekmarkt toe. Rond 1400 worden kasteel en ommuring van de stad gebouwd. Helmond staat in de stedenatlas van Jacob van Deventer (ca. 1560).

De verleningsdatum is aangepast op de sterfdatum van Hendrik I (1235-09-05). Datum volgens repertorium is dus uiterlijk 1241-05-28